بر پایة گزارش «شاخص جهانی هوش مصنوعی» در سال 2024 میلادی که با مدیریت مؤسسۀ «تورتواز» تهیه و نگاشته شده؛ ایران در جایگاه 60 جهان (با امتیاز کل 00/7) است. در این گزارش، 83 کشور ارزیابی و در سیاهة پایانی رتبه‌بندی شده‌اند. در ویرایش گذشتة این نظام رتبه‌بندی ایران ارزیابی نشده بود، ولی در ویرایش سال 2024 میلادی نام کشور ایران در این سیاهه آمده است.

شاخص جهانی هوش مصنوعی که در سال ۲۰۱۹ راه‌اندازی شده، نخستین شاخصی است که کشورها را بر پایة ظرفیت‌هایشان در زمینه هوش مصنوعی ارزیابی و رتبه‌بندی می‌کند. این رتبه‌بندی با سنجش سطوح سرمایه‌گذاری، نوآوری، و پیاده‌سازی انجام می‌شود. در پنجمین نسخه این شاخص، تیم «تورتواز» تلاش کرده است تا نمای بهتری از وضعیت بین‌المللی کنونی در زمینه‌های استعداد، زیرساخت، محیط عملیاتی، تحقیق، توسعه، سرمایه‌گذاری‌های تجاری و استراتژی‌های دولتی ارائه دهد.

«شاخص جهانی هوش مصنوعی» به عنوان یک شاخص ترکیبی، از ۲۴ منبع داده مختلف استفاده می‌کند که شامل گزارش‌های دولتی، پایگاه‌های داده عمومی از سازمان‌های بین‌المللی، اندیشکده‌ها و شرکت‌های خصوصی، و همچنین پژوهش‌های خود «تورتواز» است. این داده‌ها برای اندازه‌گیری زیست‌بوم‌های ملی که ظرفیت هوش مصنوعی را تعیین می‌کنند، به کار می‌روند.

«شاخص جهانی هوش مصنوعی» آمیزه‌ای از 122 سنجه است که در هفت شاخص و سه بُعد دسته‌بندی شده‌اند. بُعد پیاده‌سازی دربردارندة شاخص‌هایی است که در دسترس بودن ساختارها و متخصصان لازم را برای عملیاتی کردن هوش مصنوعی در کسب‌وکار، دولت، و جامعه منعکس می‌کند. بُعد نوآوری دربردارندة شاخص‌هایی است که پیشرفت‌های فناوری و روش‌شناسی را که نشان‌دهنده ظرفیت بیشتر برای هوش مصنوعی در آینده است، منعکس می‌کند. سرانجام، بُعد سرمایه‌گذاری دربردارندة شاخص‌هایی است که تعهدات مالی و فرایندی به هوش مصنوعی را نشان می‌دهد.

سنجش ظرفیت هوش مصنوعی به این دلیل اهمیت دارد که هوش مصنوعی قدرت چشم‌گیری برای تحول در کسب‌وکار، دولت، و جامعه دارد. اندازه‌گیری ظرفیت هوش مصنوعی کشورها به معنای درک میزان توانایی آن‌ها در بهره‌برداری از این قدرت است. در سطح ملی، ظرفیت بیشتر برای هوش مصنوعی به معنای فعال‌تر شدن سیستم‌ها، ابتکارات، و نیروی کار در این حوزه است. شاخص جهانی هوش مصنوعی عمدتاً شامل داده‌های کمی است، اما در موارد اندکی، داده‌های کیفی نیز گنجانده شده‌اند که به صورت کمی برای مقایسه ارائه می‌شوند.

در جدول یک، امتیاز و رتبۀ ایران در شاخص‌های کلیدی «شاخص جهانی هوش مصنوعی» آمده‌اند.

جدول 1. رتبۀ ایران در شاخص‌های ارزیابی «شاخص جهانی هوش مصنوعی» سال 2024 میلادی

داده‌های جدول یک نشان می‌دهند که بهترین رتبة ایران در شاخص‌های ارزیابی «شاخص جهانی هوش مصنوعی» در سال 2024 میلادی در شاخص «پژوهش» به دست آمده است که در این شاخص ایران در جایگاه 40 جهان جای گرفته است. پژوهش در زمینه هوش مصنوعی به تولید ایده‌های جدید کمک می‌کند. ظرفیت ناشی از پژوهش به فعالیت در جوامع پژوهشی در هر دو حوزه دانشگاهی و صنعتی بستگی دارد و همچنین با میزان اشتراک‌گذاری و ترویج ایده‌ها در این جوامع مرتبط است. برای اندازه‌گیری سطح پژوهش، ارزیابی حجم و تأثیر انتشارات در زمینه هوش مصنوعی، حضور در همایش‌های معتبر هوش مصنوعی، کیفیت مؤسسه‌های آموزش عالی، و مشارکت در تولید معماری‌ها و تکنیک‌های نوین برای تولید مدل‌های بزرگ هوش مصنوعی بررسی می‌شوند. بیشتر داده‌های این شاخص از پایگاه «اوپن الکس» و بانک جهانی گردآوری می‌شوند.

بر پایۀ این گزارش، ایران در سال 2024 میلادی در میان کشورهای منطقه در جایگاه هفتم جای گرفته است. در جدول دو، امتیاز و جایگاه کشورهای منطقه در این گزارش آمده است.

جدول 2. امتیاز و جایگاه کشورهای منطقه در «شاخص جهانی هوش مصنوعی» در سال 2024 میلادی

گفتنی است که در ویرایش 2024 «شاخص جهانی هوش مصنوعی»، «آمریکا» با امتیاز 00/100 در جایگاه نخست جهان است و کشورهای «چین»، «سنگاپور»، «انگلستان»، و «فرانسه» نیز در جایگاه‌های دوم تا پنجم هستند.

ایالات متحده همچنان در صدر رتبه‌بندی‌های شاخص جهانی هوش مصنوعی قرار دارد و در این سال فاصله خود را با چین که در جایگاه دوم است، افزایش داده است. این دو ابرقدرت به‌طور قابل توجهی از سایر کشورها در این شاخص پیشی گرفته‌اند. سنگاپور در جایگاه سوم باقی مانده و به‌عنوان پویاترین مرکز هوش مصنوعی آسیا پس از چین جایگاه خود را تثبیت کرده است. این کشور در اکثر شاخص‌های نسبی (مانند تعداد دانشمندان هوش مصنوعی به ازای هر میلیون نفر) نمرات بالایی کسب کرده است. همچنین، سنگاپور در معیارهای مطلق، به‌ویژه در زمینه پژوهش و سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی، پیشرفت‌های بزرگی داشته است.

انگلستان در جایگاه چهارم قرار دارد، اما فرانسه به سرعت در حال نزدیک شدن به آن است و برای اولین بار به جایگاه پنجم رسیده است. در حالی که انگلستان در زمینه هوش مصنوعی تجاری قوی است، فرانسه اکنون در توسعه مدل‌های زبان بزرگ متن‌باز و در سایر زمینه‌های کلیدی مانند هزینه‌های عمومی و محاسبات از آن پیشی گرفته است.

کره جنوبی همچنان در رتبه ششم قرار دارد و در به‌کارگیری هوش مصنوعی در بخش‌های صنعتی کلیدی قوی است. سایر کشورها در ده رتبه برتر شامل رژیم اشغالگر قدس، که سومین مقصد محبوب برای تأمین مالی خصوصی هوش مصنوعی است، و کانادا، که دارای جامع‌ترین استراتژی دولتی برای هوش مصنوعی است، هستند.

هند برای اولین بار به ده رتبه برتر این شاخص وارد شده است و نیروی کار هوش مصنوعی قوی و متنوعی دارد که به‌واسطه جمعیت و برتری‌های علمی ایجاد شده است. با این حال، بخش عمده‌ای از استعدادهای هوش مصنوعی هند به خارج از کشور می‌روند و موفقیت این کشور در هوش مصنوعی هنوز به سطوح بالای سرمایه‌گذاری خصوصی و ظرفیت محاسباتی تبدیل نشده است.

دولت‌ها در حال افزایش بودجه‌های هوش مصنوعی در سراسر جهان هستند، به‌ویژه در عربستان سعودی که تعهدات هزینه‌ای عمومی آن به‌طور قابل توجهی از ایالات متحده و چین بیشتر است. در کل، سرمایه‌گذاری خصوصی در هوش مصنوعی نسبتاً ثابت باقی مانده است، اما تأمین مالی هوش مصنوعی مولد افزایش یافته است. بازار جهانی هوش مصنوعی مولد عمدتاً تحت سلطه ایالات متحده است، به‌ویژه توسط چند غول فناوری.